Գլխավոր էջ » 2016 » Նոյեմբեր » 29 » Հայրս. իրականի ու անիրականի սահմանագծում (հուշ-ակնարկ)
20:37
Հայրս. իրականի ու անիրականի սահմանագծում (հուշ-ակնարկ)

      Ոչ սկզբում, ոչ էլ աշխարհ գալուցս հետո ծննդիս մասին ինձ ոչ ոք ոչինչ չասեց: Հասկացա, երբ արդեն տառաճանաչ էի: Գրքերից իմացա, որ կա ծննդյան օր, որ այդ օրը առավոտյան քեզ համբուրում են, շնորհավորում, արևշատություն ցանկանում, նվերներ տալիս: Այն ժամանակներում, երբ լսեցի, որ ծննդյան օր ունեմ, մեր ընտանիքի նման սակավապետ ապրողների համար այն տոն չէր, տորթ չէին թխում, միայն խանութում կար, ախորժալի զարդարված, բայց ով կառներ, ով ձեռքը կտաներ գրպանն ու քեզ համար տորթ կառներ: Երբ յուղը շռայլություն էր, միրգը անդրաշխարհիկ երևույթ, որի գնելը հանցանք էր: Շաքարի ճակնդեղն ու գետնախնձորը, գազարն ու կաղամբի քաղցրավուն կոթունը աղքատի երանելի քաղցրահամ մրգերն էին:

Ապրած կյանքից էլ բան չհասկացանք: Երբ մանուկ էինք, քաղցրավենիքը շաքարն էր, թխվածքը՝ սպիտակ հացը: Մեծացանք, էժանագին հագուստի բեռը կրելով իբրև խարան, ցանկալին մերժեցինք որպես անհետաքրքիր զբաղմունք: Հետո էլ ասում են, ինչու կոմպլեքսավորվեցիք ու այդպիսին մնացիք մինչ այսօր:

Ոնց, ինչով առնեին, երբ հայրդ մինչ պատերազմ գնալը դեռ Ամերկոմի որբանոցից ստացած կոշիկներն էր հագնում, երբ ապրում էր, ինչ որ տատի նախկին ցախանոցում, որի ծածկի մեծ գերանը երեք սյուն էին պահում ու երդիկի քարն ինչքան էլ գլորեիր, միևնույնն է անձրևն անարգել ներս էր խուժում ու սեղանը նմանվում էր կաթոցների տակ նվագող հարվածային գործիքի:

Ով տորթ կառներ, երբ հացի խնդիր կար: Երբ լեգենդ էր դարձել թե մի հարևանը հյուր ունենալիս, մյուսից երեկվա ճաշի ոսկորներն է խնդրել, որ իր ապուրը համ ունենա ու ղոնախին բացատրի, թե՝ պիտի երեկ գային, ճաշի միսը երեխեքը իրիկունն են խժռել:

***

Անտեր-անտիրական որբ հորդ տարել էին բանակ ու 7 տարի բաց չէին թողնում: Նամակ չէր գրում, իր ծուռտիկ ձեռագրին կարոտ մեկը չկար: Թիկունքում էլ նույն թոհուբոհն էր. տաժանակիր աշխատանք ռազմաճակատի կարիքների համար, հացի հերթեր ու գոյության կռիվ, սև թղթերի գրոհ, անհետ կորածների, գերության ու համակենտորնացված ճամբարների մասին շշուկներ, դավաճաններ, դասալիքներ ու ռադիոյի սարսափազդու հաղորդագրություններ: Կյանք չէր, այլ գեհեն: Կեսգիշերին, շչակներն ազդարարում էին հերթափոխի ավարտը: Մարդիկ ուրվականների նման դուրս էին գալիս գործարանի դարպասներից ու խարխափելով, արագաքայլ հեռանում գիշերվա քողի տակ: Կրկին հետ էին դառնում լուսադեմին, չհասցնելով մաքրել դեմքի մուրն ու հանել մարմնին կպած հագուստը:

***

Որբ հայրս զինվորի շինելով Լենինականից հասել էր մինչև Չինաստան, մի երկու մեդալ էր ստացել, մի քանի զույգ կոշիկ մաշել, բարդ տեղանուններ սերտել, կրակել էր աչքերը փակ, վախենալով մարդ սպանել:

Կռիվը պրծել էր, Գերմանիան կիսկսել էին, թալանել-լցրել երկրի գործարաններն ու տները: Ճապոնիան պարտվել էր, սակայն որբին դեռ իր չունեցած տուն չէին թողնում, սպասում էին, գուցե էլի ինչ որ մեկն ուզենա գլուխ բարձրացնել: Որբը միշտ պիտի պատրաստ լիներ դիմագրավելու Խորհրդային երկրի հանդեպ թշնամու ամեն մի ոտնձգություն:

Պատերազմից մի տարի անց որբին տուն թողեցին, եկավ փոքրիկ, մետաղյա անկյունակներով զարդարուն ճամպրուկով, մեջը բանակային կոշկակարի մի երկու գործիք, մի երկու չինական էժանագին ժամացույց ու անհայտ ծագման չթե կտորներ: Իր ավարն էր որբական կյանքից 7 տարի խլած զինվորական ծառայությունից:

Նրա գերդաստանը ջարդերից որերորդ անգամ մազապուրծ ու աչքը հայրենի գյուղի արագիլի բնին, ձորի ջրաղացքարին, թոնիրի ակին, ամեն անգամ փախել, հետո նորից վերադարձել էր ծննդավայր, հավատալով թե թուրքական կարմիր կովը կաշին փոխել է: Վերջին ջարդ էր, վերջին պանդխտությունը: Սակայն վերջին անգամը միայն եղավ վերջինը:

Իրենց գյուղի ճամփան մոռացան, դռնեդուռ ընկած քողտիկ էին փնտրում, որ դադար առնեն, նորոգեն օջախն ու երդիկից նորից ծուխ ելնի: Ցուրտ ու անհյուրընկալ էր Արևելյան Շիրակը: Մի փոքրիկ դաշտ էր ու քարքարուտներ, ոչ ծառ կար, ոչ թուփ: Բասենն ուրիշ էր:

Ալեքսանդրապոլի փողոցներում ու մոտակա գյուղերում թուրքերը հայտնաբերում ու կոտորում էին գաղթականներին: Նրանց համար գաղթական նշանակում էր հայդուկ, ֆիդայի, անհնազանդ գյավուր: Հորս գերդաստանից հատուկենտ տղամարդիկ, մի քանի կին ու մի երամ որբեր էին ողջ մնացել՝ եղբորից, քրոջից, բարեկամից:

Տղամարդկանցից անճարակ, տունուտեղը Ախուրյանի այն ափին թողած հորեղբայր՝ Արամն էր փրկվել, անընտանիք ու անտանիք: Նա էր թխսի նման թևի տակ առել որբերին: Որին պահեր, շահեր, մոլորվել էր: Ինքն այս հող ու ջրին անսովոր, անհող գյուղացի, տանը լիքը ուտող բերան երեխա:

Իր Խաթունին համաճարակը տարավ, երեխեքին էլ կամ գետը կամ՝ թուրքը: Աչքերն հաճախ էին ջրակալում, երբ հիշում էր իրենց գյուղի շաղգամի դաշտերը, անտեր մնացած ջրաղացը, որի առվի ջուրը չհասցրեց կտրել ու ջրաղացքարն առանց աղուն դեռ անիմաստ պտտվում է, ինքն իրեն մղկտալով աղալով: Ինչպես ինքը՝ ներսից մաշվելով, դրսից բզկտված, ապրածին-տեսածին գերի, աներազ քնելով ու անքուն արթնանալով:

***

Թուրքը գյուղ մտավ իրիկվա կողմ, մի ձեռքում յաթաղան, մյուսում՝ խանձող: Գոմն հրդեհեցին: Անասունը կենդանի խորովվեց, իսկ փրկված երինջների մայունը դեռ ականջներում է, չորս ոտք էլ փոխ առած գժված փախչում էին, խանձահոտը խեղդում էր, կրակն հասավ տանն ու դեզին:

Իրիկնանում էր, պարզկա օրվա վերջին արդեն գյուղ խարույկների մեջ էր ու սև-սև ամպեր էին կուտակվել սարի կատարին և մարդկանց գլխին, իսկ ճամփեքին՝ ծանոթ-անծանոթ դիակներ էին, հազիվ ճանաչելի, գլխատված ու խոցված: Հարազատ տնից փախչում էին բոլորը. մարդ ու անասուն: Հնար լիներ տունն էլ ոտք կառներ, կկորչեր, որ ենիչերու բաժին չդառնա:

***

Քսանամյա պապիս գնդակահարել էին Հզազի ձորում, որպես դասալիք: Տատս էլ մինչ օրս անհայտ կորածի կարգավիճակ ունի:

Հորս բաժին հասավ Ամերկոմի նորաբաց որբանոցը, ուր տարին չբոլորած տղեկին մայրություն արին աշխարհի՝ աստված գիտի որ անկյունից եկած գթության քույրերն ու միանձնուհիները: Երանության տարիներ էին, ամերիկացին խիստ էր, բայց երեխաները կուշտ էին ու մաքուր:

Երբ ամերիկացիներն իրենց միսիան ավարտեցին, որբերի մի մասին, որ առողջ էին ու բարեկամներ չունեին, Բաթումում բարձեցին նավերը, տարան իրենց հետ: Մնացողների համար կրկին սկսվեցին սև օրեր: Հորս տվեցին հորեղբորը: 7 տարեկան էր, համարյա բանվորական ուժ: Գյուղում հաստատված Արամը նոր ընտանիք էր կազմել ու որբերի թախտի կողքին, օճորքից մի տարօրինակ խնոցիատիպ բան կապեցին, մեջը լաց ու կոծ անող երեխա: Տարին մեկ օճորքից կախված մահճում օրորվողները իրար էին փոխարինում, նախորդը իջնում էր թախտին, նրա տեղն արդեն զբաղեցնում էր հաջորդ նորածինը ու այսպես տարիներ: Լավ էլ չէին հասկանում՝ ով ում քույրն է, ում եղբայրը: Որն առողջ էր ու համառ, ապրում էր խցկվելով իր քույր-եղբայրներով ստվար թախտի անկյունում, ով չէր կարողանում հարմարվել, կարմրուկի, քութեշի, գրիպի ու այլ համաճարակների առաջարկած պայմաններին, իր տեղը գյուղի գերեզմանոցի ծայրամասն էր, փոքրիկ հողաթմբով ու անտաշ քարե տապանով: Հանգուցյալի անունն ու տարիքը մնում էր մոր ու ավագ քույր-եղբայրների հիշողության մեջ, լավագույն դեպքում քոթուկ հորջորջվող մատյանում: Ջարդերի զոհ դարձած Հնազանդին փոխարինում էր նոր տեղում ստեղծված ընտանիքում ծնված Հնազանդը, իսկ նրա մահվան դեպքում՝ կրտսեր քույրը, ավելի ճիշտ, անցյալ հնազանդների հիշատակը հավերժացնելու նպատակով ծնված նոր Հնազանդը:

Որբանոց հիշեցնող տանն ամեն մանուկ իր անելիքը գիտեր, մեկը ավել էր անում, հավերով էր զբաղված, ջրկիր էր, մյուսը հոտաղ էր, երրորդը բոստանում քաղհան անող ու ջրվոր: Կիսարթուն ու սոված որբերը առավոտ ծեգին հանդ էին գնում եզան սայլով: Մաղախի գարեհացն էլ քարից կակուղ չէր, բայց աղբյուրի ջրով դառնում էր ուտելի: Արտն էլ որբի բախտի նման ցորենի հասկի փոխարեն լեցուն էր ուտելի ու փշոտ մոլախոտով:

Որբ էին, ոտքերը ցեխագույն, ձեռքերը՝ ճաքճքված, մատները՝ մագիլներ, փորերը մեջքներին կպած, դեմքերն արևախանձ, մազերը թաղիքե՝ սանր ու օճառ չտեսած:

Բայց բեռնատար ջորու նման տոկուն էին ու համառ:

Այդպես անցան տարիները. որբ էին, ապրեցին մատաղ կյանքը մաշելով հանդերում, գյուղից քաղաք տանող ճամփան ոտաբոբիկ կտրելով, պարկն ու կճուճը մի կերպ քարշ տալով, մինչև բարի մեկը ուզեց ընտանիքի հոգսը թեթևացնել ու որբին քաղաքի կոշկագործական արտելում աշակերտի տեղ գտավ: Ապրելու սենյակն անցակետի անկյունն էր, հագուկապն էլ ժառանգել էր Ամերկոմի որբանոցից: Մինչև կոշիկի տակն ու վրան տարբերեց, կոշտացած մատները սովորեցին կաշին շոյել, մեխ ու ասեղ բռնել, եկավ բանակ զորակոչվելու ժամանակը: Նրա սերնդին վիճակվեց ֆիննական ճակատ մեկնել, հետո գերմանական, հետո՝ ճապոնական ու թռան գնացին պատանեկան տարիները, որբի դեմքին թողնելով չապրած կյանքի ափսոսանքը, սիրած աղջիկ ունենալու չծնված զգացումը, տարբեր ռազմաճակատներում ստացած մեծ ու փոքր վերքերը, որոնց հաշվարկով կարելի էր թվագրել նրա չապրած կյանքի հանրագումարը:

***

Կռվից դարձավ տուն: Իր բախտն էր, հնի նման նույն քողտիկը, նույն սյուներն ու գունաթափ ծեփը: Անտերին, որբին գյումրեցիք աղջիկ չէին տալիս, իսկ սիրտն ուզում էր: Մի ողջ գերդաստանի միակ շառավիղն էր ու Շրվաշեխցի Հակոբի տան վառ մնացած միակ լույսը: Փնտրեց, գտավ մեկին ում հորը դատապարտել էին 25 տարվա ազատազրկման ու հաստատ դրանց տնից որևէ մեկը հարս չէր տանի: Ավագին ուզեց ու հորս քողտիկում ավելացավ մի զգեստապահարան ու էլի մի քանի կենցաղային իր: Ամենակարևորը, ավելացավ մի հնամաշ մետաղյա օրորոց, որի մեջ ես էի:

Դեռ դպրոց չէի գնում, սեղանի սփռոց գնելու փող չկար, կարկատած շալվարն անպակաս էր հորիցս ու մեկ էլ որոշեց տուն կառուցել, չէր հավանել առաջարկված հանրակացարանի սենյակը:

Երկարաժամկետ վարկ էին տալիս, որքան՝ չգիտեմ: Գիտեմ որ քիչ էր: Ընկերների հետ որոշեց էլ տան վարձ չտալ ու փող խնայելու համար հողամասում գետնափոր հոլիկ կառուցեց: Երկու մահճակալ, մի թախտ, մի օրորոց, սեղանիկ ու վառարան: Սա էր մեր գետնափոր կացարանի տարողությունը: Այդտեղ էլ մեծացանք ես ու քույրս, ծնվեց եղբայրս: Հորս օրը բաժանված էր 4 մասի՝ առավոտ վաղ շինարարություն, հետո աշխատանք, հետո կրկին շինարարություն ու քուն: Ու այդպես շարունակ, մինչև մի սենյակը խելքի բերեցին ու տեղափոխվեցինք հարմարավետ, լուսամուտով, փայտե հատակով կացարան:

Տունը պապս էր կառուցում, քարտաշ վարպետ էր, Շիրակի ջրանցքի վրա էր աշխատել, պետական շինարարություն էր անում ու մեկ էլ հիշում եմ, որ Հունաց եկեղեցու քանդմանն էր մասնակցել ու քունքից վիրավորվել էր գմբեթից ընկած քարաբեկորով: Ասում էին սուրբ Վարվառայի անեծքն էր, որ իր քանդակը եկեղեցուց հանել ու շպրտել էին փողոց:

Գիշերը, մթի քողի տակ հույն հավատացյալները փրկել էին իրենց Սրբին անարգանքից: Չոր ու կյանքից խռով մարդ էր, ասում էր բանտարկված ժամանակ հայտարարել էին՝ մի քայլ աջ, մի քայլ ձախ, հավասար է գնդակահարության, առանց դատ ու դատաստանի: Գոյատևել էր, մի կերպ գլուխը պահել ու ազատ էր արձակվել պատերազմից հետո:

Մեր տան պատերը դանդաղ էին բարձրանում ու պապս ձեռքի հետ հարևանի կիսակառույցն էր ավարտում, մինչև մայրս նախապատրաստում էր հերթական պատաշարի կրաշաղախը:

Տան տեր դարձավ որբ հայրս: Հետո, մի քսան տարի շարունակվում էր մեր տան շինարարությունը. սենյակ առ սենյակ, ջրագիծ, պարիսպ ու բակ:

Հայրս 13 տարեկանից օրինական աշխատանքային ստաժ ուներ, չհաշված հոտաղությունն ու քաղհան-բուկլիցը: Այդպես, անդադրում աշխատեց մինչև իր կյանքի վերջին օրը՝ 88-ի դեկտեմբերի 7-ը: Բոլորիս կրթության տվեց, թեև ինքը ավարտել էր Ամերկոմի որբանոցի քառամյա «դպրոցը» և դժվար էր կարդում: Ռադիոն մեր տան, եթե ոչ գլխավոր, ապա կարևոր անդամներից էր, միշտ միացած էր ու հայրս էլ, եթե տանն էր, ականջալուր էր նրա խոսքին ու երգին: Եկավ մի ժամանակ, որ ես էլ աշխատեցի տեղական ռադիոյում: Լսում էր, «ստերս» բռնում ու փոխանցում խանութից, վարսավիրանոցից ստացած ճշգրիտ լրատվությունը:

***

Տարիներ են անցել ու նրանից ինձ հուշ է մնացել խստաբարո հանդարտությունը, անաղմուկ նպատակասլացությունը, հավատարմությունը ընտանիքին, ժուժկալ կենսակերպն ու այս աշխարհում իրեն հանդիպած ամեն մի եղկել երևույթից զերծ մնալը: Ու ձգտումը, մեր կյանքը այն ամենով լրացնելու ձգտումը, ինչից ինքը զուրկ էր եղել, ինչին երազել, բայց չէր հասել:

Այսպես մաշվեց թրքական յաթաղանից մազապուրծ եղած, մանկուց խոցված նրա կյանքը: Ու էլի երկու բան ունեմ նրանից ի հիշատակ. բարի աչքերով մի լուսանկար, ուր ոչինչ չի հիշեցնում անցյալի կեռմաններով, խոչ ու խութերով լեցուն նրա կյանքը և երկու շքանշան, որ որբ բանվորի 50-ից ավելի տարիների տքնաջան աշխատանքի գնահատականն են, նրա բազմամյա զրկանքների գինը:

Ասում են պտուղը ծառից հեռու չի ընկնում: Ու հիմա, այս տարիքում, ինձ համար վերհիշելու երջանկավետ օրեր ու դեպքեր քիչ կան՝ ամուսնություն, ուղեկցված փողի պակասով ու նյութական բարիքներից օգտվելու անկարողությամբ, երեխաներ, տուն՝ իր պակաս պռատով: Երբ արդեն հասուն մարդ էինք, փորձեցինք մենք էլ մեզ հասարակության մաս զգալ, փոքրիկ շռայլություններ թույլ տալ, բայց բարձրյալը շատ համարեց դա մեզ համար ու 88-ի աղետը զսպաշապիկի պես սեղմեց կոկորդներս: Կիսվեցինք, կոտրվեցինք, դարձանք մի բուռ, մի կեսն արյունոտ, մյուսն էլ անհույս ապրելու երկնտրանքի մեջ խճողված:

Ինչու: Աներեսի պես գոյատևեցինք, ճակատագիրը մեզ խփեց, հալածեց, մենք ապրեցինք, այն էլ ինչ գնով: Ապրեցինք՝ առավոտյան արթնանալով, դասի-գործի վազելով, հանապազօրյա հացի ու գրքի փողը մանրադրամով հաշվելով: Մի գավաթ անորակ սուրճի համար սրճարանի դուռ բանալը երանություն էր, թթվահամ էժանագին գինու բաժակը այլոց ծանրաբեռ սեղանից գերադասելի, որի պարունակությունը այսօր էլ շատերիս համար մնում է մեր պռատ մանկության երազանքը:

Չիմացանք, երբ ծնվեցինք, չհասկացանք ոնց ապրեցինք, ինչ արեցինք: Գիտեմ միայն, որ ամեն ինչ կիսատ մնաց: Երևի թերի էինք ծնվել, դրա համար էլ կիսատ ապրեցինք: Միայն մի բան հաստատ գիտեմ՝ մի օր մահկանացուս կնքելու եմ, դա՝ հաստատ է: Չգիտեմ երբ, բայց համոզված եմ, երկինք համբառնալուս նախաշեմն զգալու եմ, հասկանալու եմ, որ գնալու եմ, հեռանալու եմ ընդմիշտ, անվերադարձ:

Բայց ինչու գնամ, գնամ՝ ինչ ասեմ հորս, ասեմ՝ իմ կյանքն էլ կիսատ մնաց: Քո հորը թուրքը սպանեց, իմ հորը՝ երկրաշարժը: Ես էլ որբացա: Որբությունը տարիք չի հարցնում:

Ինչ ասեմ իրեն, պատմեմ, որ երկար ապրեցի, բայց ոչինչ չհասցրեցի անել, չկարողացա իմ տեղը գտնել, հիշատակներ թողնել: Իմ անշուք շիրմաքարի «աստ հանգչի»-ի սառը թվերը ոչինչ չեն տա, ոչ՝ երկրի վրա ապրողներին, ոչ՝ երկնքի բնակիչներին: Դեռ հարց է, ոնց կընդունեն, ատյանի որոշումն ինչպիսին կլինի, որ մեղքիս համար դժոխք կուղարկեն, կամ դրախտում ինչ եմ անելու, արդյոք, հանցանքն ու զանցանքը տարբերելու են իրարից, արժևորելու են, որ լու չեմ սպանել, ձեռք չեմ բարձրացրել խեղճի վրա, չարի առաջ չեմ ստրկացել ու խիղճս չեմ ծախել սատանային:

Ինչու հենց ես այսպես ապրեցի, որ մի օր չստանալով երկընտրանքիս պատասխանը, հեռանամ առանց հետագիծ թողնելու, որ զավակներս ապշեն, որ իրենց կիսելու ոչինչ չեմ թողել, ընդամենը .....մի սառը շիրմաքար:

Է, հայրիկ, հայրիկ, ասում էիր. «Բարությամբ է կանգուն ծառը կյանքի»: Ով էր համոզել, որ այդպես է, մենք էլ հավատատում էինք քեզ:

Ու ապրեցինք ի վերուստ մեզ բաժին հասած ողորմածությամբ:

Հ. Հարությունյան

Կատեգորիա: Հասարակություն | Դիտումներ: 210 | Ավելացրեց: Susanna | - Վարկանիշ -: 5.0/1